Waarom ligt die dijk daar? Leer het landschap lezen

Een kronkelende dijk, een dorp dat net iets hoger ligt dan de omgeving of een eenzame toren aan de rand van het water. In UNESCO Global Geopark Schelde Delta kom je ze overal tegen. Misschien ben je er al vaak langs gewandeld of gefietst zonder erbij stil te staan. Toch liggen ze daar niet zomaar. Het zijn sporen van een landschap dat voortdurend veranderde onder invloed van water én mensen.

Wie de sporen leert herkennen, bekijkt het landschap anders. Dat noemen we landschapslezen. Je leest geen woorden, maar ontdekt aan de vorm van het land wat hier vroeger gebeurde.

Kreekruggen en Poelgronden Walcheren (gemaakt door Marcelle Davidse)

Het landschap is geen toeval

Op het eerste gezicht lijkt het landschap van de Schelde Delta soms behoorlijk vlak. Maar kijk iets beter en je ontdekt hoogteverschillen, oude waterlopen en lijnen die verraden hoe het gebied zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld.

Kreekruggen zijn daar een mooi voorbeeld van. Op plekken waar vroeger kreken door het getijdenlandschap stroomden, werd zand afgezet. Daardoor kwamen deze delen uiteindelijk hoger te liggen dan hun omgeving. Een perfecte plek voor een weg, boerderij of dorp, want hoger betekent vaak droger en dus veiliger.

Dijken Zak van Zuid-Beveland (gemaakt door Aart van Belzen)

Kronkelende dijken

Ook dijken kun je leren lezen. Sommige liggen precies waar je ze verwacht: langs het water. Andere slingeren kilometers door het binnenland. Waarom? Omdat de grens tussen land en water steeds verschoof. Nieuwe stukken land werden ingepolderd en kregen een nieuwe dijk. De oude dijk bleef liggen. Zo kun je op sommige plekken aan de dijken bijna zien hoe het land stap voor stap groeide.

En zie je naast zo'n dijk een opvallende ronde plas? Dan kan het zomaar een weel zijn. Zo'n plas ontstond bij een dijkdoorbraak. Het kolkende water sloeg een diep gat in de bodem. Bij het herstel werd de nieuwe dijk vervolgens met een boog om het water heen gelegd.

Een kronkel in een dijk is dus niet altijd zomaar een kronkel. Soms kijk je naar het litteken van een eeuwenoude storm.

Koudekerksche Inlaag - Zilte natuur met de toren van verdronken dorp Koudekerke (Marcelle Davidse)

Leven met het water

Eeuwenlang probeerden mensen in de Schelde Delta manieren te vinden om met het water te leven. Soms door het buiten te houden, soms door alvast rekening te houden met wat er kon gebeuren.

Langs de Oosterschelde zijn inlagen daar nog altijd zichtbare voorbeelden van. Achter een kwetsbare zeedijk werd uit voorzorg een tweede dijk aangelegd. Als de eerste dijk het zou begeven, moest de volgende het achterliggende land beschermen.

Ook de karrevelden vertellen over die strijd tegen het water. Hier werd grond uitgegraven die nodig was voor de aanleg en versterking van dijken. De lage, natte gebieden die daardoor ontstonden, kregen later een heel andere functie. Tegenwoordig zijn verschillende karrevelden waardevolle leefgebieden voor vogels en zoutminnende planten.

Retranchement, voormalig vestigingsstad aan het Zwin (gemaakt door Marcelle Davidse)

Toen water een wapen werd

Mensen probeerden het water niet alleen tegen te houden. Soms zetten ze het juist bewust in. In Zeeuws-Vlaanderen zie je daar nog volop sporen van. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog werden gebieden gecontroleerd onder water gezet om vijandelijke legers tegen te houden. Forten, vestigingswallen en kreken maakten deel uit van een uitgestrekt verdedigingssysteem: de Staats-Spaanse Linies.

Wie vandaag langs de vestigingswallen van Retranchement of Hulst loopt, ziet daardoor meer dan historische bouwwerken. Ook het omliggende landschap hoorde bij de verdediging.

En soms won het water

Niet overal kon het water zo worden gestuurd of tegengehouden. Stormvloeden en dijkdoorbraken lieten eveneens hun sporen achter. De Plompe Toren maakt dat verhaal bijna tastbaar. De toren staat tegenwoordig eenzaam aan de rand van de Oosterschelde, maar was ooit onderdeel van het dorp Koudekerke. Het dorp verdween door stormvloeden in zee; de toren bleef staan.

Ook elders in het gebied liggen herinneringen aan verdronken dorpen. Soms direct zichtbaar, soms juist verborgen onder akkers of water.

Het laat vooral zien dat de relatie tussen mens en water voortdurend veranderde. Mensen pasten zich aan, bouwden dijken en wonnen land maar het water liet zich nooit helemaal beheersen.

De Poel, Hoeve vd Meulen bij 's-Heer Abtskerke

Kun jij het landschap lezen?

Probeer het eens tijdens je volgende wandeling of fietstocht. Kijk niet alleen naar wat je ziet, maar vraag jezelf af waarom het daar ligt.

Waarom maakt die dijk ineens een bocht?
Waarom ligt die boerderij iets hoger?
Waar liep vroeger misschien een watertje?

Wie zulke vragen stelt, ontdekt dat het landschap van UNESCO Global Geopark Schelde Delta eigenlijk een groot geschiedenisboek is. Alleen zijn de hoofdstukken niet geschreven met woorden, maar met dijken, polders en verschillende landschappen. En als je eenmaal weet waarop je moet letten, zie je steeds meer.

Dit landschap heeft een verhaal in de drie edities van het Badkoerier septembermagazine

Verder lezen in Badkoerier

Nog verder inzoomen op het landschap? In de septembermagazines van Badkoerier lees je drie regioverhalen over landschapslezen. Ontdek hoe water in Zeeuws-Vlaanderen onderdeel werd van de verdediging, waarom dorpen op Walcheren en de Bevelanden liggen waar ze liggen en welke sporen de zee achterliet op Schouwen-Duiveland.